Bas paray de borcunu zm deil 
BAZI kiiler Amerikaya gpta ediyorlar. Paralar uluslararas kabul grd iin kendi bastklar para cinsinden yabanclardan borlanabiliyorlar. Halbuki, bizim gibi lkeler basamadmz paralar, yani dviz cinsinden yurt dndan borlanabiliyorlar. 

Amerikada devlet borcunun yarsna yakn yabanclardan alnan borlardan oluuyor. Ama, borlarnn hepsi dolar cinsinden. Dolaysyla, Amerikann basp paray der borlarn ilkesi geerliymi gibi grnyor. Geek ise ok farkl.

AMERKA DA SORUNLU

Bizde, basarz paray deriz borlarmz lafn kapl kaplar ardnda politikaclar ok kullanrlar. Dolar ya da Euro basamadmzdan, politikaclar asndan sorun olan bor, d borlardr. Uzun sre, bu nedenle Trkiye i borlanmaya yeteri kadar zen gstermedi. Ama, d borlanmay ok dikkatle yapt.

Aslnda, borlanmann hangi para ile yapld bazen hi nemli olmuyor. nemli olan borlanmann boyutu oluyor. Son yllarda, Amerikan ekonomisinin d borlanma ihtiyac milli gelirlerine gre yzde 5i geti. Bizde de bu oran geen yl yzde 5i geti. Yani, greli olarak Amerika ile ayn durumdayz!

Onlar d borlanma ihtiyalarn dolar cinsinden borlanarak zyorlar. Biz ise d borlanma ihtiyacmzn ok byk bir blmn dviz cinsinden karlyoruz.

Amerikann d borlanma ihtiyacnn artmas Amerikaya bor verenler arasnda kayg yaratmaya balad. Ellerinde dolar cinsinden Amerikan Hazine bonosu olanlarn bu bonolar satp kendi paralarna dnmek istemesi durumunda, dolar deer yitirecektir, dolar faizleri ykselecektir. Son Avrupa Birlii krizine kadar, bu kayglarla dolar deer yitiriyordu. Bu kayglar bir lde hafifletmek iin Amerikada faizler artyordu.

Greli olarak ayn durumda olan Trkiye ekonomisinde ise d borlarn byk bir blmnn dviz zerinden olmas nedeniyle, basp paray deyemeyeceimiz borlar sz konusudur. Ama, Trkiye ekonomisi konusunda henz ciddi kayglar olmadndan, kendi paramzla borlanamasak dahi, bu adan durumumuz Amerikadan daha iyidir!

nemli olan toplam borlarn ve yeni borlanma ihtiyacnn greli dzeyidir. Belli bir noktada, kendi paranzla da borlansanz, bor verenin paras cinsinden de borlansanz, durum deimemektedir. lkinde, basp paray borlarnz deyebilirsiniz, ama ekonomik istikrar diye bir ey kalmaz ortada. Dierinde ise basamadnz parayla borlarnz deyemediinizden ekonomik istikrar bozulur. kisinin de sonucu aa yukar ayndr. Yabanc parayla borlandnzda, ek olarak kur riski alrsnz. Bazen, bu risk de kmsenmeyecek boyutlarda olabilir.

BORLARIN DZEY

Bugn Amerikan ekonomisinin ek borlanmasnn ok byk bir blm gelimekte olan ekonomiler (emerging markets) tarafndan karlanmaktadr. Macaristan, Brezilya ve Trkiye dndaki byn gelimekte olan lkeler net borlanan deil, net bor veren lkeler olmulardr. Verilen borlarn ok byk bir blm de Amerikan ekonomisinedir.

Bir anlamda, dolarn gelecei de, gelimekte olan lkelerin portfylerinde ne kadar dolar tutmak isteyeceklerine bal gibi grnmektedir. Buna karlk, bu lkeler Amerikaya mal sattklar iin bor vermektedirler. Amerikan dolarndan vazgemeleri Amerikaya mal satmaktan vazgemeleri anlamna da gelebilecektir. Amerikan ekonomisinin saln bozabilecek gelimeler herkesi telalandrabilecektir. Hangi taraf neyi gze alabilecektir?

Ekonomide hibir konu grnd kadar basit ve dnld kadar zmler kolay deildir. Bu eit kayglar azaltmann tek yolu borlanma ihtiyacn kayg yaratmayacak dzeylere ekebilmektir. 
